Beta karoten: A vitamininin bitkisel öncüsü ve gözlerle ilişkisi

Beta karoten, havuca turuncu rengini veren bitkisel bir pigmenttir ve vücutta ihtiyaca göre A vitaminine dönüşür; bu yüzden A provitamini olarak anılır. AB sağlık beyanları kaydına göre A vitamini normal görmenin sürdürülmesine katkıda bulunur. Besinlerden alınan beta karoten için üst sınır yoktur; yüksek doz takviyeler ise NIH'ye göre sigara içenler için uygun değildir.

Tezgâhta taze havuçlar, beta karotenin en bilinen kaynağı

Beta karoten nedir?

Beta karoten, karotenoid adı verilen renk maddeleri ailesinin en tanınan üyesidir. Bitkiler onu fotosentez sırasında ışığın fazlasından korunmak için üretir; havucun, balkabağının ve kayısının turuncusu ondan gelir. Vikipedi'deki beta karoten maddesi onu kırmızı-turuncu bir pigment ve bitkilerde en sık bulunan A provitamini olarak tanımlar.

Etiketlerde “beta karoten”, “β-karoten” ya da İngilizce “beta-carotene” biçiminde yazılır. Gıda sanayisinde renklendirici olarak da kullanıldığı için içindekiler listesinde E160a koduyla karşınıza çıkabilir. Margarinin, bazı meyve sularının ve peynirlerin sarımsı rengi çoğu zaman buradan gelir.

Beta karoten A vitaminine nasıl dönüşür?

Bağırsak duvarındaki bir enzim, beta karoten molekülünü ikiye bölerek A vitamini (retinol) elde eder. Dönüşümün hızı vücudun ihtiyacına göre ayarlanır: A vitamini yeterliyse daha az beta karoten dönüştürülür, geri kalanı dokularda karotenoid olarak kalır. Bu nedenle besinlerden gelen beta karoten, hazır A vitamininin aksine birikip zehirli düzeye çıkmaz.

NIH Diyet Takviyeleri Ofisi'nin A vitamini bilgi notu miktarları retinol aktivite eşdeğeri (RAE) ile verir. Besinlerdeki 12 mikrogram beta karoten 1 mikrogram RAE'ye, takviyelerdeki 2 mikrogram beta karoten ise 1 mikrogram RAE'ye karşılık gelir. Fark, besin matrisinin emilimi yavaşlatmasından kaynaklanır.

A vitamini göz için ne işe yarar?

Retinadaki çubuk hücreler, loş ışıkta görmemizi sağlayan rodopsin pigmentini A vitaminiyle üretir. Karanlık bir odaya girdikten sonra eşyaların yavaş yavaş belirginleşmesi bu pigmentin yenilenmesine bağlıdır. A vitamini ayrıca korneanın ve göz kapağının iç yüzünü kaplayan zarın nemli ve sağlıklı kalması için gereklidir.

NIH ODS'ye göre A vitamini eksikliği gelişmekte olan bazı ülkelerde yaygındır ve en sık görülen işareti, loş ışıkta görememe ile başlayan göz kuruluğudur (kseroftalmi). Dengeli beslenen yetişkinlerde eksiklik seyrektir; Amerikan Oftalmoloji Akademisi de gözler için çeşitli sebze ve meyvelerden oluşan bir beslenmeyi öne çıkarır. AB sağlık beyanları kaydına göre A vitamini:

  • normal görmenin sürdürülmesine katkıda bulunur;
  • bağışıklık sisteminin normal işleyişine katkıda bulunur;
  • normal deri ve mukozaların sürdürülmesine katkıda bulunur;
  • normal demir metabolizmasına katkıda bulunur.

Bu beyanlar beta karotenin kendisi için değil, A vitamini için yazılmıştır. Beta karoten vücutta A vitaminine dönüştüğü için ürünlerde A vitamini kaynağı olarak anılır; sitemizde ifadeyi her zaman besin ögesi üzerinden kurarız.

Beta karoten hangi besinlerde bulunur?

Kural basittir: turuncu, sarı ve koyu yeşil renkli sebze ve meyveler beta karoten açısından zengindir. Yapraklı sebzelerde turuncu renk klorofilin yeşili altında gizlenir, ama miktar yine yüksektir.

Beta karoten içeren başlıca besinler
Besin grubuÖrneklerİpucu
Turuncu sebzelerHavuç, balkabağı, tatlı patatesZeytinyağıyla pişirince daha iyi emilir
Koyu yeşil yapraklılarIspanak, pazı, karalahana, rokaHaşlama suyunu az tutun
Turuncu meyvelerKayısı, kuru kayısı, kavun, mangoKuru kayısı kışın pratik bir kaynak
Diğer sebzelerKırmızı biber, brokoli, domatesSalata ve közlemede kolay kullanılır
Havuç, yeşil yapraklı sebzeler ve meyvelerden oluşan göz dostu besinler

Beta karoteni besinlerden daha iyi almak için ne yapılabilir?

Beta karoten yağda çözünür. Çiğ havucu tek başına kemirmek yerine zeytinyağlı bir havuç salatası, tereyağında sotelenmiş ıspanak ya da yoğurtlu balkabağı yemeği daha fazla beta karotenin emilmesini sağlar. Hafif pişirmek ve rendelemek bitki hücrelerinin duvarını açarak aynı etkiyi güçlendirir.

Uzun süre ve bol suda haşlamak ise vitaminlerin bir kısmını suya geçirir. Türk mutfağının zeytinyağlı sebze yemekleri bu açıdan iyi bir örnektir: sebze az suyla, yağla ve kısık ateşte pişer. Göz için öne çıkan diğer besinlerle birlikte haftalık bir tabak önerisini göz sağlığı için besinler yazımızda bulabilirsiniz.

Günde ne kadar A vitamini ve beta karoten gerekir?

Beta karoten için ayrı bir günlük öneri yoktur; ihtiyaç A vitamini üzerinden hesaplanır. Aşağıdaki değerler yetişkinler içindir.

Yetişkinler için A vitamini ve beta karoten değerleri
DeğerGünlük miktarKaynak
A vitamini, etiket referans değeri (BRD)800 µgAB 1169/2011
A vitamini, önerilen alım, erkek900 µg RAENIH ODS
A vitamini, önerilen alım, kadın700 µg RAENIH ODS
Hazır A vitamini, üst sınır3.000 µg RAENIH ODS
Beta karoten, üst sınırBelirlenmemişNIH ODS

Hazır A vitamini (retinol) için konan üst sınır, beta karotenden gelen A vitaminini kapsamaz. Yine de takviyelerle alınan yüksek doz beta karoten için aşağıdaki uyarı geçerlidir.

Sigara içenler beta karotene neden dikkat etmeli?

NIH ODS, sigara içen ya da daha önce içmiş kişilerde ve asbeste maruz kalmış işçilerde yapılan iki büyük çalışmayı aktarır. Bu çalışmalarda günde 20–30 mg yüksek doz beta karoten takviyesi alanlarda akciğer kanseri riski daha yüksek bulunmuştur. Besinlerle alınan beta karoten için böyle bir bulgu yoktur.

AREDS2 çalışmasında beta karotenin yerine lutein ve zeaksantin konmasının nedenlerinden biri de budur; ayrıntılar Ulusal Göz Enstitüsü'nün AREDS sayfasında yer alır. Lutein hakkında daha fazlasını lutein nedir rehberimizde anlattık.

Sigara içiyorsanız ya da yakın zamanda bıraktıysanız, beta karoten içeren bir takviyeye başlamadan önce hekiminizle konuşun.

Fazla beta karoten cildi neden sarartır?

Uzun süre çok miktarda havuç, balkabağı ya da beta karoten tüketen kişilerde avuç içleri ve ayak tabanları sarı-turuncu bir renk alabilir. Tıpta karotenemi olarak bilinen bu durum NIH'ye göre zararsızdır ve alım azaltıldığında kendiliğinden geçer. Gözlerin beyazı sararmaz; gözde sararma görülürse bu başka bir nedene işaret eder ve hekime gösterilmelidir.

Etikette beta karoten nasıl yazılır, O Caps'te nasıl yer alır?

Besin ögesi tablosunda beta karoten bazen kendi adıyla miligram olarak, bazen de karşılık geldiği A vitamini miktarıyla mikrogram olarak gösterilir. Hangisinin kullanıldığını tablodaki birimden anlayabilirsiniz; “µg RE” ya da “µg RAE” yazıyorsa değer A vitamini eşdeğeridir.

Kataloğumuzdaki O Caps kapsüllerinde beta karoten; C vitamini, çinko ve E vitaminiyle birlikte yer alır. Kapsül başına miktarı üretici ambalajın üzerindeki içerik tablosunda belirtir. Dört bileşenin etikette nasıl okunacağını O Caps içeriği sayfasında anlattık; beta karoten içeren ürünlerin kartları bu sayfanın altında listelenir.

Cam kâsede duran gıda takviyesi kapsülleri

Katalogda bu bileşeni içeren ürünler

Sorular ve cevaplar

Havuç gerçekten gözlere iyi gelir mi?

Havuç, vücutta A vitaminine dönüşen beta karoten açısından en zengin besinlerden biridir ve A vitamini normal görmenin sürdürülmesine katkıda bulunur. İhtiyaçtan fazla havuç yemek ise görmeyi normalin ötesine taşımaz; amaç yeterli ve düzenli almaktır.

Beta karoten ile A vitamini aynı şey mi?

Hayır. A vitamini (retinol) hayvansal besinlerde hazır bulunur. Beta karoten ise bitkilerde bulunan öncü maddedir ve vücut onu ihtiyaç kadar A vitaminine çevirir.

Pişirmek beta karoteni yok eder mi?

Hafif pişirmek ve yağla birlikte tüketmek emilimi artırır. Uzun süre bol suda haşlamak ise bir kısmını kaybettirir. Zeytinyağlı, az sulu pişirme en dengeli yoldur.

Sigarayı bıraktım, beta karoten içeren takviye kullanabilir miyim?

NIH'nin aktardığı çalışmalara eski sigara içicileri de katılmıştı. Bu yüzden yakın zamanda bıraktıysanız takviyeye başlamadan önce hekiminize danışın. Besinlerden gelen beta karoten için bir kısıtlama yoktur.

Beta karoten gece görmesine yardımcı olur mu?

A vitamini, karanlıkta görmeyi sağlayan rodopsin pigmentinin yapı taşıdır. Gece görmesinde yeni bir zorluk fark ederseniz önce göz doktoruna görünün; olası nedenleri gece körlüğü rehberimizde anlattık.

Çocuklar beta karoten içeren göz takviyesi kullanabilir mi?

Çocuklar için takviye seçimi çocuk doktoruyla yapılır. Satıcının ürün kartına göre O Caps çocuklar, gebe ve emziren kadınlar için uygun değildir.

O Caps

O Caps: kapıda ödemeyle sipariş verin

Adınızı ve telefonunuzu bırakın; satıcının operatörü sizi arayıp siparişi ve teslimatı teyit eder.

O Caps sipariş ver · 1.400 TL →